Jarðfræði-geology
Nornahraun
Miðvikudagur, 11. febrúar 2015 10:36

The latest news about the ongoing eruption you always find here:

https://www.facebook.com/jardvis?fref=ts

https://www.facebook.com/pages/Bardarbunga-Volcano-B%C3%A1r%C3%B0arbunga-Volcano/1398176740404849

http://ruv.is/bardarbunga

english:

http://ruv.is/volcano

----------------------------------------------------------------------------------------------------

News linked to Breiðdalssetur

-----

Article in "Glettingur" Nov. 2014 by Martin Gasser

-----

9.9.2014

Martin jarðfræðingur Breiðdalsseturs við vinnu á gossvæðinu (í samstarf við rannsóknarhóp HÍ), 7.9.2014

Martin geologist at Breiðdalssetur at work in the eruption area (collaboration wiht Univeristy of Iceland), 7th sept. 2014

vinna vi hrauni

-----

6.9.2014

http://www.ruv.is/frett/holuhraun-lava-heading-for-glacial-river

Þorvaldur Þórðarson, eldfjallafræðingur og stjórnmaður Breiðdalsseturs, upplýsar staðan beint frá sprungunni í Holuhrauni.

Thor Thordarson, volcanologist and member of the head of Breiðdalsseturs, is informing directly from the eruption site at Holuhraun in the Icelandic highlands.

thorvaldur thordarson 0

 
Grein eftir George P.L. Walker, Austurland
Fimmtudagur, 05. febrúar 2015 08:41

Listi um grein eftjr Walker og nemenda hans sem tengst jarðfræði Austurlands sirka 1950-80

Walker 1959. The Geology of the Reyðarfjörður Area, Eastern Iceland.

Walker 1960. Zeolite zones and dike distribution in relation to the structure of the basalts of eastern Iceland.

Walker 1962. Tertiary welded tuffs in eastern Iceland.

Walker 1963. The Breiðdalur central volcano, eastern Iceland.

Walker 1964. Geological investigations in eastern Iceland.

Walker 1974. The Structure of Eastern Iceland.

 
Grein úr Glettingi tengt jarðfræði Austurlands
Fimmtudagur, 15. janúar 2015 12:05

Glettingur 10 Hafrahvamma- og Dimmugljúfur 1tbl 1996

Glettingur 17-18 Annáll Fljótsdalsvirkjunar - 2 og 3tbl 1998

Glettingur 17-18 Eyjabakkajökull - 2 og 3tbl 1998

Glettingur 17-18 Snæfell- Eldfjall á gosbelti framtíðar 2 og 3tbl 1998

Glettingur 22 Jarðgas til eldsneytis á Austurlandi - 1tbl 2000

Glettingur 22 Ókennileg himinflug lendir á leirum Lagarins - 1tbl 2000

Glettingur 22 Sigið í Þjófaholu í Álftafirði - 1tbl 2000

Glettingur 25 Höfunda og efnisskrá 1-10 árgangs Glettings 4 tbl 2000

Glettingur 26 Berghlaup eða bergsil 1 tbl 2001

Glettingur 27-28 Framhlaup Brúarjökuls á sögulegum tíma 2-3 tbl 2001

Glettingur 27-28 Gljúrfrin miklu og Kárahnjúkar 2-3 tbl 2001

Glettingur 27-28 Saga jökulhörfunar og forns jökullóns sunnan Kárahnjúka 2-3 tbl 2001

Glettingur 27-28 Sethjallar sunnan Kárahnjúka 2-3 tbl 2001

Glettingur 27-28 Vesturöræfi 2-3 tbl 2001

Glettingur 30 Heitir dagar við Berufjörð 2 tbl 2002

Glettingur 30 Stefán Einarsson prófessor frá Höskuldstöðum 2 tbl 2002

Glettingur 31 Um silfurberg frá Helgustöðum og þróun vísinda 3 tbl 2002

Glettingur 32 Gamla Kaupfélagið og Stefánsstofa 1 tbl 2003

Glettingur 33 Steinbogi í Reyðarfirði 2 tbl 2003

Glettingur 34 Ferð í Skrúð 3 tbl 2003

Glettingur 34 Furðulegt náttúrufyrirbæri í Borgarfirði eystra 3 tbl 2003

Glettingur 34 Hengifoss mældur 3 tbl 2003

Glettingur 35 Skáldsöguleg skýrsla um samfélag og persónur á umbrotatímum 1 tbl 2004

Glettingur 36 Silfurberg-Helgi-Hallgrimss-2004

Glettingur 37 Söguleg skýrsla um samfélag og persónur á umbrotatímum (leiðrétting) 3 tbl 2004

Glettingur 39-40 Öræfajökull - brot úr jarðfræði og sögu eldfjallsins 2-3 tbl 2005

Glettingur 44 Vatnajökulsþjóðgarður 1 tbl 2007

Glettingur 45-46 Brúarjökull 2-3 tbl 2007

Glettingur 45-46 Haukssstaða- og Giljahólar á Jökuldal 2-3 tbl 2007

Glettingur 45-46 Tímasetningar á rofi Dimmugljúfra 2-3 tbl 2007

Glettingur 47 Með eitur í blóðinu 1 tbl 2008

Glettingur 48 Fögur náttúrumyndun í jarðfræðilega örskotsstund 2 tbl 2008

Glettingur 48 Í steinasafni Petru á Stöðvarfirði 2 tbl 2008

Glettingur 49 Grjótbrúin á Jöklu við Selland 3 tbl 2008

Glettingur 49 Ævintýralegt upphaf Breiðdalsseturs 3 tbl 2008

Glettingur 50 Rannsóknarverkefnið við Brúarjökul 2003-2005 1 tbl 2009

Glettingur 50 Steingervingar í jaspis í Breiðdal 1 tbl 2009

Glettingur 52 Jörðin bókstaflega logaði 2 tbl 2010

Glettingur 52 Myndun og mótun lands við Brúarjökul 2 tbl 2010

Glettingur 55-56 Aldursgreining skelja við Selfljót 1-2 tbl 2011

Glettingur 55-56 Ágrip af jarðsögu Borgarfjarðar og Loðmundarfjarðar 1-2 tbl 2011

Glettingur 55-56 Dyrfjöll 1-2 tbl 2011

Glettingur 55-56 Dyrfjöll náttúrugarður - verðug viðurkenning á einstöku landsvæði 1-2 tbl 2011

Glettingur 55-56 Hvítserkur - fjall sem myndaðist í setskál 1-2 tbl 2011

Glettingur 55-56 Jarðminjagarður og verndun jarðminja 1-2 tbl 2011

Glettingur 60 Steingervingurinn úr Þuríðargili 1 tbl 2013

Glettingur 60 Sundlaugin í Selárdal 1 tbl 2013

Glettingur 62-Eldgos í Holuhrauni- Gasser et al 2 tbl- 2014

Glettingur 63-Eldstöðvakerfið í Bárðarbungu - Gasser et al 1 tbl -2015

Glettingur 64-Silfurberg – Grunn nútímasamfélagsins er að finna á Austurlandi,Málþing í Breiðdalssetri - Feucht et al 2tbl 2015

65-66-Glettingur-2016- Brot af jarðfræði Vopnafjarðar. Geirsson-1.-2. tbl. 2016

65-66-Glettingur-2016-Jarðhitaleit á Austurlandi í aldursfjórðung - í minningu George P.L. WalkersSmarason - Smárason 1.-2. tbl. 2016

Glettingur 67 – Samfagnaður í Breiðdalssetri vegna níræðisafmælis Dr. George Patrick Leonard Walkers-Feucht et al-3. tbl 2016

Glettingur 68 - Norðfjarðargöng, Walker og jarðfræði í 60 ár (1957–2017)

 
Walker, G.P.L.
Laugardagur, 27. september 2014 22:18

GEORGE PATRICK LEONARD WALKER’s research contributions in New Zealand and worldwide arose from his dedication to measuring, rather than simply describing, volcanic eruptions and their deposits and applying his exceptionally keen intuition to generate major advances in understanding. His fame rested on his ability to merge simple data sets with novel conceptual models to yield fundamentally new insights. His work was characterized by its extreme originality and broad scope, and forms the underpinning of most modern understanding of how volcanoes erupt. He, more than any other individual worldwide, played a role in turning volcanology from its previous descriptive style into a modern quantitative science.

walker


George was born on March 2, 1926, and was brought up in London and, after the outbreak of World War 2, in Northern Ireland. As a teenager he had decided that he knew nothing about botany or geology, so he bought a book on each subject and became rapidly captivated by the latter. He subsequently studied for his Bachelor’s (1948) and Master’s (1949) degrees in Geology at Queens University, Belfast, and then moved to the University of Leeds to study the amygdale-filling minerals in the Tertiary basalt lavas of the Antrim Plateau under W.Q. Kennedy, completing his Ph.D. in 1956. He was appointed to an Assistant Lectureship at Imperial College in 1951, and was subsequently a Lecturer (1954-1964) and Reader (1964-1978).

George’s research contributions focussed around two areas, initially mineralogy, specializing in studies of the zeolite minerals that had developed in ancient sequences of basalt lavas, then subsequently in physical volcanology. His first major contributions arose from his recognition that different combinations of the many zeolite species (about 60 of which he was able to recognise casually in the field) were consistently present in specific rock layers and thus showed how far below the original ground surface any particular piece of lava had been buried. He initially used these simple observations in studies of volcanic rocks in Antrim and the Inner Hebrides to reconstruct the largely eroded shapes of ancient volcanoes of which, for example, the islands of Mull and Skye are the remnants. More notably he then mapped huge areas of otherwise monotonous basalt lava sequences in eastern Iceland and used the patterns of zeolite zonation to make fundamental inferences about the structure of the upper parts of the Earth’s crust there. These observations, gathered over months of painstaking fieldwork, were critical in providing geological evidence for the process of sea-floor spreading during the development of the revolutionary ideas in Earth Sciences that have since become known as plate tectonics.

In 1963-64 the eruption of Surtsey occurred off the south coast of Iceland, and a visit to see this live volcano captured George’s interest to the extent that he changed research directions from old, cold rocks into the products of young volcanism. From the mid 1960s his research efforts were focussed on young volcanic eruptions and their products.

George’s simple but novel techniques and wide-ranging studies provided a framework of systematic field documentation and interpretation that form the foundation of modern physical volcanology. In the period from 1967 to 1978, his studies covered a wide range of volcano types and eruption styles, from active lava flows on Mount Etna through huge ancient lava flows in the Deccan Traps of India, to the products of explosive eruptions in the Azores, Canary Islands, Italy and elsewhere. In his work on lavas, he recognized the importance of non-newtonian rheology in controlling the morphology of lava flows, and of effusion rate in controlling travel distances. The Deccan work paved the way for an understanding of the ways in which lava flows are constructed according to their eruption rate as single ‘simple’ flows versus compound, multiple-flow fields. With pyroclastic fall deposits he devised criteria for recognising deposits from different eruption styles and produced a classification that quantified relationships between deposit characteristics, such as grain size, thickness and bedding structures, and the parental volcanic processes. In the case of pyroclastic flow deposits (ignimbrites) with his students (notably Steve Self and Steve Sparks) he established and systematically documented the major characteristics and grain size variations of these voluminous and poorly understood deposits. During this period also he began a collaboration with Lionel Wilson that established innovative approaches, now greatly extended and widely used, to the physics of explosive eruptive processes.

In the mid 1970s George grew very disillusioned with the UK science scene and his position at Imperial College. An opportunity opened up in 1977, when he was awarded the fourth Captain James Cook Fellowship from the Royal Society of New Zealand. He chose to take this up at the University of Auckland and moved with his family to Auckland in February 1978. Initially he took leave of absence from Imperial College, but by selling up in London it was clear that he had no intention of returning and he eventually resigned his position there. New Zealand gave George a new surge of creative energy and he set about studying the explosive volcanism of the Taupo Volcanic Zone with great gusto. In his time here, he made important contributions to concepts of the eruptive styles and vigour of explosive eruptions, largely based around deposits from 4 events from Taupo and Okataina volcanoes.

First, he studied the fall deposits from a complex early eruption from Okataina, the Rotoiti eruption. These fall deposits are remarkable for containing voluminous beds (>1-10 km3) that are composed of 70 to 80 weight % crystals, and George was interested in the processes that could cause such a concentration of crystals over the ca. 20 weight % found in the pumice fragments in the same deposits. He proposed a two-stage model, whereby crystal enrichment occurred firstly as pyroclastic flows were generated, then secondly as selective winnowing occurred in vast littoral explosions as the flows entered the sea at the Bay of Plenty coastline. Although the stratigraphic basis for the model was demonstrated to be flawed by the (unpublished) fieldwork of Ian Nairn, a better explanation for the crystal enrichment process in these and other similar deposits has yet to be found and the work has remained very influential.

Second, he launched into a comprehensive study of the fall deposits from two of the youngest, largest and most explosive eruptions from Taupo volcano (Taupo, Waimihia) to create a host of new data and ideas for explosive volcanism. Using data from pumice fall deposits produced in these eruptions, he devised a mass balance method of calculating their volumes that utilized his observation that dense crystals in the deposits on land had to be counterbalanced by a calculable volume of vitric ash material that was ‘missing’, blown away out to sea. This method was and is very labour intensive but yielded volume estimates for these deposits that were 2 to 3 times greater than those inferred from the on-land deposits alone. Parts of the Taupo eruption involved the large-scale interaction of magma with water in a pre-existing Lake Taupo, and George documented the products of this ‘wet’ volcanism, showing how flushing of ash by water gave rise to a complex spectrum of depositional processes and yielded deposits that were remarkably unchanging in their grain-size characteristics from source to distal extremities. The work on these young fall deposits, and subsequently on older fall deposits of the Mangaone Subgroup from Okataina (with Zinzuni Jurado-Chichay), clarified the quantitative concepts of magnitude, intensity, dispersive power and destructive potential applied to the products of prehistoric eruptions.

Third, the Taupo eruption culminated in a remarkable pyroclastic flow event that produced the deposit known as the Taupo ignimbrite. George had seen this deposit during an earlier trip to New Zealand in 1965, and had decided even then that it was unusual and that he wanted to study it. In this work, together with Colin Wilson and other collaborators, he derived many new ideas including recognition of the importance of the aspect ratio (thickness to area) of ignimbrites to their emplacement conditions, definition of the landscape-draping veneer facies in low-aspect-ratio ignimbrites, and recognition of several depositional lithofacies of ignimbrites and relating them to the structure of individual pyroclastic flows.

Fourth, unable to resist the opportunity, George worked on deposits from the 1886 basaltic eruption of Tarawera. Basaltic explosive eruptions of such power and size are rare, and with Steve Self and Lionel Wilson he documented the grainsize characteristics of the scoria fall deposit (complementary to Ian Nairn’s studies of the phreatomagmatic ejecta from Rotomahana) and proposed a model for the physical processes that gave rise to such an unusual deposit.

Almost as a byproduct of his deposit-specific studies, George also melded his New Zealand work into innovative overviews of processes and products of explosive volcanism. He documented systems like Taupo as ‘inverse volcanoes’, proposing that their deposits were so widespread that the co-eruptive caldera collapse was not compensated for and the volcano ended up as a large downsag in the Earth’s surface. Similarly, he incorporated his New Zealand studies into several overview papers on the nature of ignimbrites. Although resident for less than three years in New Zealand, George and his studies gave an immense fillip to volcanological research in this country and put it indelibly on the volcanological map.

Unable to stay in New Zealand, George’s final career move took him to the University of Hawai’i at M?noa in early 1981 to take up the newly established Gordon A. Macdonald Chair in Volcanology, a post he held until retirement in 1996. In Hawai’i, his interests naturally turned once again to basaltic volcanoes and eruptive processes. His contributions included masterful descriptions of dyke swarms in eroded volcanoes in the Pacific, detailed insightful studies of lava dynamics based on the young or active lavas of Kilauea volcano in the 1980s and 1990s (with Scott Rowland), recognising the importance of inflation of lava flows during emplacement (his so-called lava-rise mechanism) and the accompanying surface deformation structures such as tumuli. Other important studies were on Toba volcano, where he worked on the huge ignimbrites formed by the three eruptions that formed this caldera, and on anisotropy of magnetic susceptibility.  He did this first in order to locate source vents for the Toba deposits, and later to understand the flow of magma in dykes and of basaltic lavas on the surface (with Michael Knight, Emilio Herrero-Bervera and Edgardo Cañon-Tapia).

As well as his exceptional contributions to volcanology, George was a brilliant teacher, supportive of anyone who wished to learn, at all levels from schoolchildren to postgraduate students. In the field he was utterly in his element while there was still light in the sky (or car headlights available), and he had an unequalled ability in showing students how to understand complex volcanic processes using simple systematic observations and analogue models allied with logical deductive thinking. A major legacy is in the great number of people who he helped, encouraged and inspired to work in volcanology. In parallel with his ability to inspire came a shyness and an avoidance of fame and publicity. He was genuinely happiest in the field making observations and furthering understanding of volcanoes and their eruptions.

George’s achievements in research were recognised worldwide by elections as a Fellow of the Royal Society of London in 1975, an Honorary Fellow of the Royal Society of New Zealand  in 1987, a Fellow of the Geological Society of America also in 1987, and as a Fellow of the American Geophysical Union in 1988. For his work in Iceland he was elected to honorary membership of the Iceland Science Society in 1968, received the Icelandic Order of the Falcon in 1980 (a rare honour for a foreign national) and in 1988 received an Honorary D.Sc. from the University of Iceland. From the UK, he received a D.Sc. from the University of London in 1982, and the Lyell and Wollaston Medals of the Geological Society of London in 1982 and 1995, respectively. In New Zealand, he won the McKay Hammer Award of the Geological Society of New Zealand in 1982. Most fittingly, for one with George’s career history, he was awarded the Thorarinsson Medal (the highest award in volcanology) from the International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth’s Interior in 1989.

George’s success as a scientist also owed much to the support given to him for over 40 years by his wife Hazel, who not only raised their children, but typed and retyped manuscripts (in the days before word processors) and did large amounts of laboratory work for him. He is survived by Hazel, their children Alison and Leonard, and a grandson Matthew.

 
Eldstöðvar
Laugardagur, 27. september 2014 22:08

Álftafjarðareldstöðin

Hjörleifur Guttormsson skrifar í Árbók Ferðafélagsins 2002, bls.17, um Álftafjarðareldstöðina:

“Á Suð­aust­ur­landi er safn þeirra þátta, sem skap­að hafa Ís­land, sýni­legra en víð­ast hvar ann­ars stað­ar á land­inu. Þessu valda óvenju­mikl­ir rof­kraft­ar sem í tím­ans rás hafa skófl­að mikl­um hluta eldri jarð­laga burt og rist þau yngri sund­ur og mynd­að ótal dali og gljúf­ur, þannig að auð­velt er að lesa í berg­ið. Land hef­ur að sama skapi ris­ið frá upp­haf­legri stöðu og op­in­ber­ast þannig á yf­ir­borði mikl­ar djúp­bergs­mynd­an­ir, gabbró, granófýr og jafn­vel granít í Lóni og víð­ar. Talið er að djúp­berg­ið í horn­un­um við Lón hafi orð­ið til á 1–2 km dýpi und­ir yf­ir­borði fyr­ir 6–7 milj­ón­um ára í rót­um meg­in­eld­stöðva af sömu gerð og Ör­æfa­jök­ull. Hafa þær að öðru leyti veðr­ast og rofn­að burt að mestu. Jarð­lög við sjáv­ar­mál í Álfta­firði og Ham­ars­firði eru tal­in vera nálægt 10 milj­ón ára göm­ul en innst í döl­um um 6 milj­ón ára. Elstu jarð­lög­in í þess­um lands­hluta eru hins veg­ar aust­ar, allt að 13 milj­ón ára í Gerpi, en yngri eft­ir því sem vest­ar dreg­ur nær gos­belt­inu.

Á Aust­fjörð­um er að finna leif­ar margra fornra eld­fjalla, sem enski jarð­fræð­ing­ur­inn Wal­ker varð fyrst­ur til að rann­saka með nem­end­um sín­um og kall­aði meg­in­eld­stöðv­ar (central volcanoes), sam­kynja þeim sem nú eru að verki í virk­um gos­belt­um lands­ins. (Walker: Geology of the Reydar­fjör­d­ur area. Aust­fjarða­fjöll, s. 25–31. Við ræt­ur Vatna­jök­uls, s. 211–216. Jarð­fræði­kort af Ís­landi; Högg­un)Álfta­fjarð­ar­eld­stöð var virk fyr­ir um 10 milj­ón­um ára og er yngri en Barðs­nes­eld­stöð og fleiri meg­in­eld­stöðv­ar sem merki sjást um aust­ar á fjörð­um. Eins og flest­ar meg­in­eld­stöðv­ar hef­ur Álfta­fjarð­ar­eld­stöð ekki að­eins skil­að af sér basalti held­ur einnig ísúr­um og súr­um berg­gerð­um í formi and­esíts og líp­ar­íts. Verð­ur þeirra víða vart við strönd Álfta­fjarð­ar og í eyj­um á firð­in­um á svæði þar sem stór askja mynd­að­ist í eld­stöð­inni. Ríku­leg­ust eru líp­ar­ít­lög­in við sunn­an­verð­an fjörð­inn, ekki síst í landi þvott­ár, en líp­ar­ít er einnig að finna við strönd­ina norð­an fjarð­ar í Blábjörg­um og landi Mel­rakka­ness.

Mæli­fell hef­ur orð­ið til í lít­illi öskju um 2 km í þver­mál við suð­ur­mörk að­al­öskju Álfta­fjarð­ar­eld­stöðv­ar og hef­ur hún fyllst af súr­um gos­mynd­un­um og inn­skot­um. Leif­ar af basalt- og and­esít­hraun­lög­um frá Álfta­fjarð­ar­eld­stöð er með­al ann­ars að finna í Vík­ur­fjalli í Lóni og hall­ar þeim bratt til suð­vest­urs. Eld­stöð­in gæti hafa ver­ið virk í um 500 þús­und ár en að því búnu biðu henn­ar sömu ör­lög og stall­systra henn­ar – að kaf­fær­ast und­ir basalt­hraun­um sem runnu frá gossprung­um nær og fjær. Gang­a­rein­ar út frá Álfta­fjarð­ar­eld­stöð er að finna langt til norð­aust­urs, m. a. við Djúpa­vog og á Beru­fjarð­ar­strönd. (Bla­ke: Geology of Alfta­fjord­ur vol­cano. Helgi Torfa­son: In­vestigations into the struct­ure of south-eastern Iceland.)”

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Barðsneseldstöðin

Hjörleifur Guttormsson skrifar í Árbók Ferðafélagsins 2005, bl.89, um Barðsneseldstöðina:
Súrar bergmyndanir setja svip sinn á austurhlið skagans norðan Sandvíkur og rísa hærra eftir því sem nær dregur Barðsneshorni. Þetta eru leifar eldstöðvar sem nú er að mestu leyti eydd og horfin í sæ austur af Barðsnesi en hefur verið allmikil um sig í árdaga þegar hún var virk fyrir um 13 miljónum ára. Hugsanlegt er að súrar bergmyndanir í Skrúð og í Skálanesbjargi norður af Dalatanga séu einnig frá henni komnar. Grunnur Barðsneseldstöðvar er undir sjávarmáli og það sem við sjáum eru vesturhlíðar eldfjallsins með talsverðum staðbundnum halla. Neðstu hraunlögin í Gerpi eru litlu eldri og liggja aðeins neðar í hraunlagastaflanum en ísúrt andesíthraun við sjávarmál á Mónesi. Yfir það síðarnefnda hefur runnið líparíthraun 20–30 m þykkt með grænleitum glerungi efst. Ofan á því í átt að Barðsneshorni er þykk lagskipt gjóska með hnullungum allt að tvö fet í þvermál svo og súrt móberg. Í gjóskunni er um 10 cm þykkt kolalag og niðri undir sjávarmáli rétt austan við Horn gefur að líta nokkra kolaða trjástofna í uppréttri stöðu í gjóskunni. Þetta eru elstu þekktu gróðurleifar austanlands, ekki ósvipaðar þeim sem finnast í elsta bergi á Vestfjörðum. Móbergslög með plöntuleifum er líka að finna neðarlega í Gerpi. Ofan á gjóskunni sunnan við Barðsneshorn eru tvö eða fleiri súr hraunlög á annað hundrað metrar á þykkt og vestan á nesinu hefur um 70 m þykkt straumlögótt líparíthraun lagt til Rauðubjörg sem lífga upp á umhverfið með skærum litbrigðum. Á hraunlagamótum finnst þar grænn biksteinn og baggalútar með glerhalli í miðju og sjálft bergið veðrast í þunnar flögur.

Um það leyti sem eldgosum lauk við Barðsnes hafa blágrýtishraun sem innihalda mikið af zeólítum runnið frá gossprungum upp að hlíðum eldfjallsins. Ofan á þeim liggur súrt gjóskulag sem kennt er við Barðatanga rétt innan við bæ á Stuðlum. Er gjóskan þar um 30 m á þykkt og með plöntuleifum og kísilrunnum trjábútum. Gjóskulag þetta finnst í norðausturöxl Sandfells, undir Hádegistindum suður af Sandvík og í Gerpi, og fer þaðan lækkandi allt suður undir Vöðlavík. Hugsanlega var gosið sem lagði það til hinsta kveðja frá Barðsneseldstöð.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Breiðdalseldstöðin

Hjörleifur Guttormsson skrifar í Árbók Ferðafélagsisns 2002 bls.148, um Breiðdalseldstöðina:

“Á ferð um inn­an­verð­an Beru­fjörð og Breið­dal kom­ast menn ekki hjá því að veita at­hygli ljós­um og marg­lit­um líp­ar­ít­mynd­un­um og stór­kost­leg­um tind­um sem standa á fjalls­rim­an­um. Að­al­tind­arn­ir eru 5 tals­ins og sjást langt að, blasa m. a. við frá Djúpa­vogi. Njóta þeir sín vel báð­um meg­in frá, þó mis­mun­andi eft­ir birtu og sjón­ar­horni. Lita­dýrð­in við inn­an­verð­an Suð­ur­dal í Breið­dal, eink­um í suð­ur­hlíð­um, ber, ásamt mik­illi óreglu í berg­lög­um og þykk­um gjósku­mynd­un­um, vott um að hér sé kom­ið á slóð­ir meg­in­eld­stöðv­ar. Rann­sókn­ir enska jarð­fræð­ings­ins Wal­kers á Aust­ur­landi 1955–1965 beindust með­al ann­ars að þess­ari eld­stöð, sem var sú fyrsta sem hann lýsti, og gera þær okk­ur kleift að segja sögu henn­ar í að­al­at­rið­um (The Breiddal­ur central volcano, 1963).

Greini­leg um­merki Breið­dal­seld­stöðv­ar hafa ver­ið rak­in frá hlíð­um Fossár­fells sunn­an Beru­fjarð­ar norð­ur í Bæj­art­ind upp af Þor­gríms­stöð­um í Breið­dal. Vest­ur­mörk henn­ar liggja hallandi til vest­urs und­ir Ófæru­dalsnöf­um, og hef­ur hin forna suð­vest­ur­hlíð eld­fjalls­ins af­hjúp­ast norð­vest­ur af botni Beru­fjarð­ar. Innri mörk eld­stöðv­ar­inn­ar eru nálægt því sem Selá kem­ur nið­ur hlíð­ina og hverfa jarð­mynd­an­ir frá henni und­ir Kjal­fjalls­brún­ir. Aust­ur­hluti Breið­dal­seld­stöðv­ar hef­ur eyðst að mestu en slóð henn­ar verð­ur þó rak­in aust­ur und­ir Grjót­hólatind.Suð­ur­dal­ur Breið­dals hef­ur graf­ist nið­ur í miðju eld­stöðv­ar­inn­ar og gegn­um vest­ur­hluta henn­ar. Leif­ar af hátindi eld­fjalls­ins er nú að finna á svæð­inu frá Beru­fjarð­ar­t­indi vest­ur í Mat­ar­hnjúka. Markast þær af geysi­þykku líp­ar­ít­hrauni en vest­ar í Ófæru­dalsnöf­um tek­ur við þykk syrpa af basalt­hraun­um sem á sín­um tíma runnu yfir þessa kuln­uðu eld­stöð. Und­ir mið­biki henn­ar virð­ist hafa ver­ið kviku­þró, en hvergi er þó djúp­berg sjáan­legt á yf­ir­borði þótt vott­ur þess finn­ist í brota­bergs­lög­um. Geysi­leg hitaum­mynd­un hef­ur orð­ið á berg­inu yfir eld­stöðv­ar­miðj­unni, að lík­ind­um út frá kviku­þró, og basalt og and­esít hef­ur þar tek­ið á sig ljós­græn­an lit og er ill­grein­an­legt frá líp­ar­íti með ber­um aug­um. Kem­ur þessi mynd­breyt­ing bergs­ins einna best fram við Innri-Ljósá og Blágil í suð­ur­hlíð­um Breið­dals, en henni fylg­ir jafn­framt ein­kenn­andi dreif­ing holu­fyll­inga og stein­teg­unda í sam­miðja lög­um út frá kviku­þrónni sem hita­gjafa. Hluti af miðju eld­fjalls­ins hef­ur sig­ið nið­ur um allt að 600 metra og þannig um tíma mynd­ast askja með stöðu­vatni. þeg­ar hraun svo runnu út í vatn­ið urðu til bólstr­ar og brota­berg, sem sjá má í Beru­fjarð­ar­t­indi og rim­an­um vest­an Beru­fjarð­ar­skarðs.

Hnjúka­röð­in Flögu­tind­ur, Smátind­ur (Smátinda­fjall), Röndólf­ur, Slött­ur og loks Stöng upp af Skála í Berufirði hef­ur orð­ið til síðla í sögu eld­fjalls­ins er líp­ar­ít­hraun rudd­ust upp um gos­rás­ir og mynd­uðu þykka gúla ofan á súr­um gjósku­lög­um gíg­bar­manna. Óskipt­ir líp­ar­ít­hamr­arn­ir sem varð­veist hafa sem leif­ar þess­ara hraun­gúla eru óvið­jafn­an­leg­ar mynd­an­ir. Víða má kom­ast að þeim, bæði frá Beru­fjarð­ar­strönd og úr Breið­dal.

Talið er að Breið­dal­seld­stöð hafi ver­ið upp á sitt besta fyr­ir um 8–9 milj­ón­um ára um það leyti sem Álfta­fjarð­ar­eld­stöð var tek­in að kulna. Hins veg­ar er eld­stöð­in sem kennd er við Reyð­ar­fjörð tals­vert eldri, eins og kom­ið verð­ur að síð­ar. Vit­neskja um inn­byrð­is ald­ur slíkra eld­stöðva fæst m. a. með því að rekja auð­þekkj­an­leg­ar hraun­laga­syrp­ur eða ein­stök berg­lög í fjalls­hlíð­um og skoða af­stöðu þeirra inn­byrð­is. Þar koma súr gjósku­lög (túff) mik­ið við sögu, en þau hafa oft borist um lang­an veg út frá meg­in­eld­stöðv­um og skera sig vel frá basalt­inu. Eitt slíkt ljóst og geysi­þykkt gjósku­lag er kennt við fjallið Skessu suður af botni Reyðarfjarðar en er talið eiga uppruna sinn í Breiðdalseldstöð á fyrstu stigum hennar.”

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Reyðarfjarðareldstöðin

Hjörleifur Guttormsson skrifar í Árbók Ferðafélagsisns 2002, bls.253, um Reyðarfjarðareldstöðina:
“Reyð­ar­fjarð­ar­eld­stöð kall­ast mik­ið spor­öskju­laga meg­in­eld­stöðv­ar­kerfi sem menj­ar eru um í Aust­fjarða­blágrýt­inu þvert á firð­ina frá Stöðv­ar­firði í suðri norð­ur í Odds­dal inn af Norð­firði. Leif­ar henn­ar eru eng­an veg­inn eins ris­mikl­ar og háreist­ar og nöfnu henn­ar yngri sem kennd er við Breið­dal. Senni­lega hef­ur hún aldrei gnæft sem veru­legt eld­varp yfir um­hverfi sitt. Eld­stöð­in hef­ur gos­ið með hléum og af mis­jöfn­um krafti inn­an þessa svæð­is og inn á milli finn­ast hraun­laga­syrp­ur sem kennd­ar eru við Kum­la­fell og Örn­ólfs­fjall og runn­ið hafa frá sprungu­gos­um. Um menj­ar eld­stöðv­ar­inn­ar við sunn­an­verð­an Reyð­ar­fjörð er fjall­að síð­ar (s. 291).

Þeg­ar Reyð­ar­fjarð­ar­eld­stöð hafði runn­ið skeið sitt til hálfs gerð­ust stór­merki mik­il á svæði við sunn­an­verð­an Fáskrúðs­fjörð þar sem nú er hlíð­in upp af Vík­ur­gerði. Blágrýt­islög­in sem þar hvíldu nær lárétt í tig­inni ró tóku skyndi­lega að rísa og rifna með braki og feikn­leg­um brest­um uns þau stóðu nær upp á rönd og land­ið hafði lyfst um mörg hund­ruð metra á stóru svæði. Eng­in vitni voru að þess­um at­burði utan kannski felmtri slegn­ir mófugl­ar því að þetta gerð­ist fyr­ir 11–12 millj­ón­um ára. Nú hafa basalt­lög­in veðr­ast að mestu utan af söku­dólgn­um sem olli ?ess­um fyr­ir­gangi og þeir sem um fjörð­inn fara geta dáðst að Sand­felli sem gnæf­ir í 743 m hæð sunn­an fjarð­ar. Er fellið talið eitt besta sýn­is­horn bergeitils frá ter­tíer­tíma á norð­ur­hveli. Nær sporð­reist basalt­lög­in í Smátind­um sem leggj­ast upp að sunn­an­verðu fell­inu bera enn vitni um hvað hér gerð­ist. Litlu sunn­ar tengj­ast þau lárétt­um lög­um sem liggja fyr­ir botni Fleins­dals og Sand­fells­dals. Heild­ar­?ykkt bergeitils­ins er tal­in vera um 600 metr­ar og lík­legt að hann hafi brot­ist upp í blágrýt­is­þekju sem var yfir 500 m á þykkt.Und­ir lok gos­virkni í Reyð­ar­fjarð­ar­eld­stöð brut­ust súr og basísk hraun sam­tím­is upp um tvær sam­síða sprung­ur beggja vegna Fáskrúðs­fjarð­ar og skildu eft­ir sig áber­andi jarð­mynd­an­ir. Sunn­an fjarð­ar blasa þær við í Ketti og Gráfelli aust­an við Stöðv­ar­skarð en að norð­an­verðu sjáum við um­merki þeirra efst á Kapp­eyr­ar­múla og í Ljósa­fjalli við Gils­ár­dal. Í norð­ur­hlíð­um dals­ins blas­ir við þver­snið af sjálfri gosrásinni. (heimildir: Geology of the Fáskrúðsfjörður area, eftir Gibson. Austfjarðarfjöll s.124-127)”

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Jarðfræði Mjóafjarðar

Hjörleifur Guttormsson skrifar í Árbók Ferðafélagsins 2005, bls. 150, um jarðfræði Mjóafjarðar:

„Á árunum 1989–1993 unnu íslenskir jarðfræðingar að rannsóknum á hraunlagastafla Mjóafjarðar og báru niðurstöður sínar saman við rannsóknir Walkers og fleiri breskra jarðfræðinga sunnan Norðfjarðar. Tókst þeim að tengja einkennandi hraunlagasyrpur í Mjóa­firði við samsvarandi jarðlög í fjöllunum milli Reyðarfjarðar og Norðfjarðar og athuganir þeirra náðu einnig norður í Seyðisfjörð. Jarðfræði Mjóafjarðar er að því leyti einfaldari en sunnar og norðar að enga megineldstöð er að finna við fjörðinn en austur af við Dalatanga koma fram súr jarðlög með líparítmyndunum sem taldar eru ættaðar frá Barðsneseldstöð. Miðja þessarar fornu eldstöðvar gæti hafa verið um 10 km austur af Dalatanga þar sem nú er reginhaf. Vegna fjarlægðar frá eldstöðvum er hitaummyndun minni í bergi við Mjóafjörð en víða annars staðar í austfirska blágrýtinu og ekki að vænta sérstakrar fjölbreytni í holufyllingum.

Berggangar sjást víða en þéttleiki þeirra er mestur á tveimur svæðum, annars vegar á rein utanvert við fjörðinn nálægt Eldleysu og á samsvarandi svæði sunnan fjarðar, hins vegar inn af fjarðarbotni. Eystri reinin liggur að líkindum norður úr Reyðarfjarðareldstöð en sú í fjarðarbotni tengist sennilega Breiðdalseldstöð. Jarðlagahalli er sem víðar suðvestlægur, þ. e. hraunlögum hallar inn til landsins, og í Mjóafirði fer hallinn vaxandi frá um 5° við sjávarmál á Dalatanga í um 9° inni undir Mjóafjarðarheiði, öfugt við það sem almennt gerist, t. d. í Seyðisfirði. Skýringin gæti verið jarðlagafarg frá afurðum Þingmúlaeldstöðvar sem á sínum tíma var virk ekki langt suðvestur af.Jarðlagastaflinn við Mjóafjörð er gerður af um þriggja km þykkri „lagköku“ ef allt væri sett í lárétta stöðu, hraunin runnin frá gossprungum á um þremur miljónum ára, austurkanturinn elstur eða rétt um 13 miljón ára gamall við sjávar­mál á Dalatanga, vestasti hlutinn í hnjúkum inn af fjarðarbotni kominn úr iðrum jarðar fyrir um 10 miljónum ára.

Surtarbrandslögin í Gagnheiðarhnjúk og Slenjufelli eru líklega leifar sams konar skóga og gáfu af sér surtarbrand ofarlega í Hólmatindi og Jökulbotnum sunnan Reyðarfjarðar. Þannig má rekja og tengja saman jarðlögin austanlands. Þykk og aðgreind setlög eru t. d. ofan við 200 m hæð í báðum Hvítárgiljum inn af fjarðarbotni og þeim má fylgja út og upp norðurhlíðar þar sem þau birtast milli hamrabelta ofarlega við Hesteyrardali og efst í Tóarfjalli, en einnig víða norðan Seyðisfjarðar.

(Helsta heimild: Leó Kristjánsson, Ágúst Guðmundsson og Hreinn Haraldsson: Stratigraphy and paleomagnetism of a 3-km-thick Miocene lava pile in the Mjoifjordur area, eastern Iceland. Geol. Rundschau 84, s. 813–830)“

 
<< Fyrsta < Fyrri 1 2 Næsta > Síðasta >>

Síða 2 af 2